Suy ngẫm về Bitcoin (Phần 1)

Lịch sử có tính chu kỳ, hiểu về lịch sử giúp chúng ta có thể dự báo được tương lai. Đây là một quan điểm gây tranh cãi, không phải ai cũng tin vào quan điểm này. Các nhà đầu tư thường hướng tới tăng trưởng của tương lai hơn là việc bỏ thời gian nghiên cứu lịch sử. Thậm chí, lý thuyết về thị trường hiệu quả còn khẳng định rằng các thị trường tài chính là hiệu quả, rằng giá của chứng khoán trên thị trường tài chính, đặc biệt là thị trường chứng khoán, phản ánh đầy đủ mọi thông tin đã biết. Việc một NĐT nỗ lực tìm cách "thông minh" hơn thị trường là việc không hiệu quả.

Trong quá trình suy ngẫm để xây dựng triết lý và phương pháp đầu tư cho bản thân, mình cảm thấy có rất nhiều điều không thể giải thích được nếu bỏ qua quá khứ.

- Thứ nhất, những khoản đầu tư có tương lai chắc chắn thường là những khoản đầu tư đã được định giá quá cao, không còn lợi nhuận nếu tham gia. Nhưng nếu tương lai là không chắc chắn, trên cơ sở nào để tôi có thể đặt cược một cách khách quan có logic thay vì trông chờ vào may mắn ? Nếu nhìn nhận nó như một sự kiện may mắn, tôi chỉ dám bỏ một số tiền không đáng kể. Mà như vậy thì dù có tỷ suất lợi nhuận rất cao thì một khoản đầu tư như vậy không thực sự thay đổi hiện trạng tài sản, không có một tính chiến lược lâu dài để một NĐT có thể theo dõi, học hỏi và tiến hóa.

- Thứ hai, có rất nhiều điểm tương đồng giữa sự tăng trưởng của một phát minh vĩ đại với một cơn sốt đầu cơ dạng lan đột biến gần đây. Smart money trong giai đoạn đầu được thu hút bởi sự tăng giá chóng mặt trong nghi ngờ của tài sản. Điều gì làm tôi có thể phân biệt được một cơn sốt đầu cơ với một phát minh vĩ đại mà bảo đảm bản thân có thể tách biệt khỏi tâm lý FOMO đến từ đám đông ?

Chấp nhận sự tăng giá của tài sản theo định giá của thị trường hay sự thừa nhận của đám đông là điều tối kị mà mình luôn tránh tuyệt đối khi ra quyết định đầu tư. Các NĐT crypto thường kể một câu chuyện dạng như nếu bạn mua Amazon vào năm 1997. Tuy nhiên, công nghệ là thứ thay đổi nhanh chóng. Làm sao để chọn được Amazon vào năm 1997 bởi nếu chọn sai thì khoản đầu tư của bạn sẽ về 0 trong bong bóng Dotcom. Làm sao để chọn đúng Facebook chứ không phải là Myspace, là yahoo 360. Nếu được là trời cho còn không được là trò chơi thì đó không thể là một khoản đầu tư nghiêm túc.

Tất cả những điều này đẩy mình đến một sự tò mò rất lớn trong việc nghiên cứu cách tiếp cận với Bitcoin nói riêng và Crypto Currencices nói chung. Là một người có niềm tin lớn về việc xã hội vận hành theo chu kỳ và quy luật, mình cố gắng nhìn lại lịch sử để tìm cách lí giải khách quan cho sự hình thành và tồn tại của Bitcoin.

----------------------------------------------------------------------

Khi nói về Bitcoin trong ĐHCĐ năm nay, Charlie Munger đã dùng những từ ngữ rất mạnh mẽ khi cho rằng sự phát triển của Bitcoin là “kinh tởm và đi ngược lại lợi ích của nền văn minh nhân loại”. Có rất nhiều điều khiến một NĐT giá trị truyền thống sẽ cảm thấy cực kỳ nghi ngại với Bitcoin:

Bitcoin không tạo ra cashflow : Sở hữu Bitcoin không giống như gửi tiết kiệm, nó chả mang lại cho người sở hữu bất kỳ dòng tiền nào.
Bitcoin không được backed bởi bất cứ điều gì : Đằng sau một cổ phiếu là Công ty, đằng sau trái phiếu là chính phủ / công ty, đằng sau bất động sản là một tài sản hữu hình có thể khai thác sử dụng, đằng sau vàng là một lịch sử hàng nghìn năm và sự tham gia của các ngân hàng trung ương. Đằng sau Bitcoin là một câu chuyện mơ hồ dạng digital gold. Tại sao lại cần digital gold khi đã có gold ?
Bitcoin và crypto currencies đang ngoài vòng pháp luật: Giao dịch crypto là giao dịch không đươc pháp luật bảo vệ. Chính phủ Trung Quốc còn mới giáng một đòn nặng nề vào hệ thống crypto currencies khi cho rằng mọi giao dịch tiền số là bất hợp pháp.

Hình 1: China FUD history - Lịch sử những lần TQ can thiệp vào thị trường tiền điện tử

Khai thác Bitcoin gây tổn thất điện năng lớn và ô nhiễm môi trường: Bitcoin được khai thác từ hệ thống máy đào tiêu thụ điện năng lớn, một phần đáng kể nguồn điện tiêu thụ đến từ năng lượng hóa thạch như điện than, điện khí đi ngược lại nỗ lực đầu tư mà không phương hại đến lợi ích môi trường theo trào lưu ESG nở rộ hiện nay.
Bitcoin chưa cho thấy tính chất bảo vệ tài sản như vàng: Biến động giá cả của Bitcoin rất lớn. Biến động giá cho thấy BTC có vẻ là một tài sản risk on hơn một tài sản risk off như vàng. Thanh khoản của việc đầu tư Bitcoin cũng không tốt như vàng. Với vàng bạn có thể dễ dàng cash out còn với Bitcoin hiện nay bạn sẽ cần giao dịch qua một loại token trung gian như USDT hay BUSD hoặc tìm được một người mua thông qua giao dịch P2P (một dạng giao dịch OTC). Không có gì có thể bảo đảm bạn dễ dàng làm điều này trong tương lai khi thị trường có các black swan (đặc biệt là trong bối cảnh các sàn giao dịch tiền số ngày càng bị cấm đoán).
Giá trị sử dụng của Bitcoin không thật rõ ràng: Bitcoin quá biến động để có thể làm công cụ thanh toán, có vẻ không đủ an toàn để thành công cụ bảo vệ tài sản và nếu không thể lí giải sự tồn tại của nó thì tối đa đó chỉ có thể là một khoản xổ số không hơn không kém. Vậy sau tất cả, sở hữu Bitcoin để làm gì ?

Ở một góc nhìn bảo thủ, thật khá dễ dàng để bỏ qua loại tài sản này. Ở đây mình muốn nhấn mạnh đến yếu tố góc nhìn bởi khi chưa xây dựng được một khung kiến thức chung đưa vào chương trình giáo dục thì mọi thứ hoàn toàn phụ thuộc vào góc nhìn. Và đã là góc nhìn thì ai cũng có lí.

Để không bị bias bởi quan điểm của người khác, mình quay lại các nguyên tắc cốt lõi mà bản thân đã xây dựng khi đánh giá một khoản đầu tư có phù hợp để tham gia hay không. Trong đó, một nguyên tắc mình cảm thấy do dự khi đánh giá về Bitcoin, đó là những đánh giá phủ định về Bitcoin quá hiển nhiên, quá rõ ràng. It’s too good to be true !

Cũng giống như cách mình đang nhìn nhận việc FED có thể thay đổi chu kỳ tín dụng, có thể lật ngược tình huống khủng hoảng. It’s too good to be true ! Nếu nhìn lại lịch sử của thị trường tài chính từ xa xôi nhất, những điều too good to be true thường không xảy ra. Điều này có nghĩa là có rủi ro sự phân tích có thể đang quá một chiều mà thiếu đi sự open-minded. Đó là lúc nên lật lại vấn đề, dù rằng kết luận có thể vẫn vậy thì việc lật lại vấn đề vẫn là việc đáng làm.

Chức năng của Bitcoin rõ ràng chỉ có thể là công cụ để store values, lưu trữ giá trị. Khi nào con người cần lưu trữ giá trị ? Khi mà đồng tiền có nguy cơ mất giá VÀ cả các tài sản khác cũng có nguy cơ mất giá. Lúc này, NĐT sẽ phát sinh nhu cầu hầm trú ẩn cho tài sản của mình. Nhu cầu này liệu đang có lý hay không ?

Để hiểu được vị trí của thời điểm hiện tại trong lịch sử, một lý thuyết rất hữu ích có thể tham khảo là lý thuyết về thế hệ của Neil Howe và William Strass mà mình có từng đề cập đến trong bài viết Bước ngoặt thứ tư.

Được viết trong tác phẩm “The fourth turning” từ năm 1997 (minh nghĩ đã có bản dịch tiếng Việt theo tựa “Bước chuyển thứ 4”), những dữ báo trong lý thuyết thế hệ dựa trên các nghiên cứu về nhân chủng học và lịch sử của Neil Howe và William Strass vẫn đang cho những kết quả đáng kinh ngạc kể từ cuộc khủng hoảng nợ dưới chuẩn năm 2008 tới những biến động hiện nay.

Lý thuyết thế hệ nói rằng : Trải qua rất nhiều thế kỉ, lịch sử lặp lại theo chu kỳ. Các chu kỳ này kéo dài khoảng 80-90 năm, tương ứng với độ dài tuổi thọ của một đời người. Chu kỳ này trải qua 4 bước ngoặt với mỗi bước ngoặt có độ dài khoảng 20 năm. Tác giả mô tả 4 bước ngoặt này (High, Awakening, Unraveling, Crisis) tương ứng với 4 mùa. Đỉnh cao của mùa xuân mang đến sự tái sinh và đổi mới. Sự thức tỉnh của mùa hè mang đến sự thịnh vượng và dồi dào. Mùa thu hé lộ mang theo không khí se lạnh, ngột ngạt. Và khủng hoảng của mùa đông đóng băng cuộc sống tất cả cùng nhau. Các bạn có thể xem lại bài viết giới thiệu về lý thuyết thế hệ tại đây.

Trong thế kỉ 20, chu kỳ lịch sử gần nhất đã có 4 bước ngoặt diễn ra:

Mùa xuân (High) từ năm 1946 đến 1964 (18 năm): Được dẫn dắt bởi thế hệ Baby boomer (sinh từ năm 1943-1960). Bước ngoặt này diễn ra từ sau chiến tranh thế giới lần thứ 2, chính thức chấm dứt mùa đông khắc nghiệt của chu kỳ trước với rất nhiều sự kiện lịch sử như chiến tranh thế giới lần thứ 2 hay cuộc đại khủng hoảng năm 1929. Kinh tế và đời sống xã hội bắt đầu được tái sinh và phát triển mạnh mẽ thời hậu chiến, rất nhiều innovations được ứng dụng trong giai đoạn này tạo nên sự thay đổi mạnh mẽ về năng suất lao động. Quá trình tái phân bổ lại thu nhập trong nền kinh tế tiếp tục diễn ra mạnh mẽ. Tại Mỹ, thuế đã tăng từ những năm 1930 đạt đỉnh năm 1946 và duy trì ở mức cao trong giai đoạn này. Chênh lệch giàu nghèo băt đầu được thu hẹp dần. Đây cũng là giai đoạn vàng bị kiểm soát chặt chẽ và hoạt động dưới cơ chế bản vị vàng.

Hình 2: Lịch sử biến động thuế tại Mỹ

Mùa hạ (Awkening) từ năm 1964 đến 1984 (20 năm): Giai đoạn thức tỉnh. Chủ nghĩa cá nhân nở rộ với rất nhiều trào lưu xã hội hình thành như chống vũ khí hạt nhân, bình đẳng nữ quyền, tự do ngôn luận, tự do giáo dục, trào lưu hippi....Kinh tế tăng trưởng nóng khiến giá commodities bùng nổ những năm 1970. So với thế hệ phải trước phải trải qua dịch cúm TBN năm 1918, đại khủng hoảng thập niên 30 và hai cuộc chiến tranh thế giới thì có thể nói giai đoạn này là giai đoạn rất thịnh vượng.
Mùa thu (Unraveling) từ năm 1984 đến 2007 (23 năm): Giai đoạn này bắt đầu hé lộ những vấn đề của vòng quay lịch sử này. Thị trường tài chính bắt đầu chứng kiến các bong bóng đầu cơ năm 1987 và cuộc khủng hoảng Dotcom năm 2000. Chủ nghĩa cá nhân phát triển cực đại nảy sinh các vấn đề về quyền riêng tư, quan hệ đồng tính, thuốc phiện...Vào năm 1997, trước cuộc khủng hoảng Dotcom, Neil Howe và William Strauss đã giới thiệu tác phẩm "Bước ngoặt thứ tư" và những gì diễn ra sau đó so với các dự báo trong tác phẩm rất đáng chú ý.
Mùa đông (Crisis) từ năm 2008 đến nay (13 năm): Giai đoạn mùa đông bắt đầu với cuộc khủng hoảng nợ dưới chuẩn năm 2008 và đại dịch Covid cùng tương lai không chắc chắn hiện tại. Kể từ sau năm 2008, các chính phủ đã liên tục in ra một lượng tiền khổng lồ để thúc đẩy kinh tế. Chủ nghĩa toàn cầu đi xuống, chủ nghĩa dân tộc tăng cao (đây là bài viết phân tích kinh tế nên mình sẽ không sa đà vào phân tích các yếu tố chính trị hay văn hóa). Khoảng cách giàu nghèo tăng cao sau mỗi cuộc khủng hoảng. Vai trò của chính phủ và quản lý tập trung được đẩy lên cao và tự do cá nhân dần bị thu hẹp trong bối cảnh hiện nay rất giống với những gì đã diễn ra ở mùa đông trước trong giai đoạn Đại khủng hoảng những năm 30s. Gần đây nhất, chúng ta thấy Trung Quốc đang đề ra chính sách "Thịnh vượng chung" để giảm bất bình đẳng xã hội. Ở Mỹ, TT Biden cũng đang chờ áp thuế đối với tầng lớp siêu giàu. Rất nhiều công ty lớn đang đứng trước rủi ro crack down thành các công ty nhỏ hoặc quốc hữu hóa một phần để thúc đẩy cạnh tranh (như những gì đã diễn ra với các công ty công nghệ Trung Quốc). Bạn nghĩ đó là một sự kiện ngẫu nhiên ? Nếu nhìn lại lịch sử, tất cả các sự kiện mang tính chất như thế này đã từng diễn ra trong chu kỳ trước với một bối cảnh kinh tế-chính trị-xã hội tương tự.

Bitcoin ra đời năm 2009, tức là vào giai đoạn đầu của thời kỳ mùa đông và đã có một sự phát triển thần tốc đáng ngạc nhiên gây tranh cãi. Xét trên bối cảnh lịch sử hiện nay, liệu Bitcoin có thực sự có một giá trị nội tại ? một vai trò lịch sử ? hay đó đơn giản là một biggest bubble ever lớn hơn lan đột biến rất nhiều ? Bài viết đã dài nên mình sẽ thảo luận quan điểm cá nhân trong phần sau. Mời các bạn chia sẻ quan điểm cá nhân về vấn đề này. Chúng ta đang ở giai đoạn không có một framework thống nhất để đánh giá nên mọi góc nhìn đều có lí. Góc nhìn đa chiều sẽ giúp chúng ta có cái nhìn về tương lai rõ ràng hơn.

(Còn tiếp)

Suy Ngẫm Về Bitcoin (Phần 1)