Có một hiểu lầm rất phổ biến khi nói về đầu tư và kiếm tiền: nhiều người nghĩ rằng chỉ cần chọn đúng ngành “nhiều tiền”, hoặc tìm đúng công thức kiếm tiền, thì cuộc sống sẽ tự động đi đúng hướng. Nhưng thực tế thường ngược lại.

 

Rất nhiều người bắt đầu bằng câu hỏi: “Làm gì để kiếm được nhiều tiền?” 

 

Trong khi câu hỏi quan trọng hơn lại là: “Rốt cuộc mình muốn trở thành kiểu người như thế nào?”

 

Mình viết bài này sau khi đọc comment của một bạn bác sĩ muốn định hướng con sang ngành tài chính vì “vất vả nhưng nhiều tiền”. Mình không bàn chuyện nhận định đó đúng hay sai, vì mỗi người có hoàn cảnh khác nhau. Nhưng nó gợi ra một vấn đề thú vị hơn nhiều: chúng ta đang chọn nghề nghiệp và đầu tư vì tiền… hay vì một identity nào đó phía sau?

 

Trước hết cần nói rõ: làm tài chính không đồng nghĩa với đầu tư giỏi. Rất nhiều người làm trong ngành tài chính vẫn đầu tư thất bại. Ngược lại, rất nhiều người không học tài chính vẫn trở thành nhà đầu tư xuất sắc. Nếu bỏ qua một số vị trí có know-how đặc biệt, thì phần lớn công việc tài chính cũng chỉ là một nghề với mức thu nhập trung bình khá và ngày càng chịu áp lực bị thay thế bởi máy móc.

 

Thứ tạo ra tự do tài chính không nằm ở “ngành nghề”, mà nằm ở khả năng xây dựng tài sản và quản trị dòng tiền trong thời gian dài.

 

Do vậy, nếu định hướng cho con cái, mình sẽ không bắt chúng phải làm tài chính hay trở thành doanh nhân. Mình sẽ muốn chúng làm thứ chúng thực sự có năng lực và yêu thích. Vì khi một người làm đúng thứ hợp với bản thân, xác suất họ đạt vị trí tốt, thu nhập cao và phát triển bền vững sẽ lớn hơn rất nhiều. 

 

Còn đầu tư? Đó là một lớp kỹ năng khác. Tư duy đúng quan trọng hơn là chọn đầu tư làm nghề nghiệp. 

 

Ta thường thấy đa số mọi người lại tiếp cận cuộc sống theo cách hướng tới kết quả, ví dụ như: 

 

“Tôi muốn giàu.”
“Tôi muốn có body đẹp.”
“Tôi muốn thành công.”
“Tôi muốn tự do tài chính.”

 

Sau đó mới đi tìm process:
mua khóa học, mua thẻ gym, mở tài khoản chứng khoán, lập kế hoạch… Và cuối cùng mới hy vọng identity của mình sẽ thay đổi.

 

Như trên là mô hình tư duy rất phổ biến:
(1) Outcome → (2) Process → (3) Identity.

 

Ví dụ: “Tôi muốn khỏe mạnh” → mua thẻ tập gym → hy vọng mình sẽ trở thành người sống lành mạnh. 

 

Hoặc: “Tôi muốn giàu” → lao vào đầu tư → hy vọng mình sẽ trở thành nhà đầu tư thành công.

 

Nhưng vấn đề là: process không thể tồn tại lâu dài nếu identity không chống lưng cho nó. Bạn không thể duy trì kỷ luật nhiều năm chỉ bằng cảm hứng. Bạn cũng không thể đầu tư đúng trong những giai đoạn khó khăn nếu bên trong mình không thực sự hiểu mình là ai.

 

Đó là lý do rất nhiều người:

  • mua thẻ gym rồi bỏ,
  • đầu tư được vài tháng rồi FOMO,
  • thay đổi strategy liên tục chỉ vì thấy người khác kiếm tiền nhanh hơn,
  • hoặc cứ nhảy qua nhảy lại giữa “đầu tư dài hạn”, “trading”, “value investing”, “all in trend” mà không thật sự hiểu bản thân phù hợp với điều gì.

Họ đang cố ép hành vi thay đổi trước khi con người bên trong thật sự thay đổi.

 

Trong khi cách tiếp cận bền vững hơn là đi theo chiều ngược lại:
(1) Identity → (2) Process → (3) Outcome.

 

Tức là bắt đầu bằng câu hỏi:
“Tôi là ai?”
“Tôi muốn trở thành kiểu người/ nhà đầu tư như thế nào?”

 

Khi identity đủ rõ, process gần như trở thành hệ quả tự nhiên.

 

Một vận động viên đỉnh cao không tập luyện vì “muốn tập vài hôm cho khỏe”. Họ tập vì trong đầu họ: “Tôi là một athlete.” 

 

Cristiano Ronaldo không duy trì kỷ luật hàng chục năm vì động lực ngắn hạn. Identity của anh ấy là: “Tôi là một trong những cầu thủ xuất sắc nhất thế giới.” Khi identity đủ mạnh, kỷ luật không còn là ép buộc, mà trở thành thứ mình “đương nhiên phải làm”.

 

Đầu tư cũng vậy. 

 

Điều thú vị là ngay cả những nhà đầu tư vĩ đại nhất thế giới cũng có process hoàn toàn khác nhau, đôi khi hành động ngược nhau ở cùng một thời điểm. Nhưng điều đó không có nghĩa ai đúng ai sai tuyệt đối. Nó phản ánh identity khác nhau của họ.

 

Warren Buffett có identity rất rõ: ông là người tối ưu compound dài hạn với margin of safety cực lớn. Vì vậy Buffett có thể giữ tiền mặt rất lâu, bỏ qua hàng nghìn cơ hội, chấp nhận nhìn người khác kiếm tiền nhanh hơn trong các cơn sốt đầu cơ. Process của ông phục vụ cho identity đó.

 

Trong khi George Soros lại có identity gần như đối lập: một macro trader sẵn sàng hành động cực mạnh khi nhìn thấy sự mất cân bằng lớn của hệ thống. Soros có thể leverage rất cao, đảo chiều cực nhanh và chấp nhận biến động lớn nếu conviction đủ mạnh.

 

Hay Ray Dalio xây cả hệ thống quanh identity “survive all cycles”. Vì vậy tư duy của Dalio luôn xoay quanh diversification, risk parity và việc sống sót qua mọi regime kinh tế thay vì tối đa hóa upside ở một giai đoạn cụ thể.

 

Nếu nhìn bề mặt, có những thời điểm các nhà đầu tư này hành động hoàn toàn ngược nhau. Nhưng sâu hơn, tất cả họ đều rất nhất quán với identity của chính mình. Chính sự nhất quán đó mới tạo ra process bền vững đủ lâu để compound.

 

Đó là lý do câu hỏi đầu tiên trong đầu tư không nên là:
“Mua gì để giàu?”
Mà nên là:
“Mình muốn trở thành kiểu nhà đầu tư nào?”

 

Bạn muốn:

  • trở thành người cực kỳ giàu có?
  • đạt tự do tài chính?
  • bảo toàn tài sản gia đình?
  • sống an toàn và bình yên?
  • hay chấp nhận volatility cực lớn để đổi lấy upside mạnh?

Mỗi identity sẽ dẫn tới một process hoàn toàn khác nhau. Người muốn compound bền vững sẽ hành xử khác người muốn all-in đổi đời. Người ưu tiên peace of mind sẽ đầu tư khác người nghiện adrenaline. Người muốn tồn tại lâu dài sẽ từ chối nhiều “quick win” dù rất hấp dẫn.

 

Nếu identity không rõ ràng, bạn sẽ rất dễ sống bằng “identity vay mượn”: thấy người khác x3 thì sốt ruột, thấy người khác trading thắng lớn thì đổi strategy, thấy hàng xóm giàu nhanh thì bắt đầu nghi ngờ con đường của mình. Và đó là lúc process vỡ.

 

Rất nhiều người nghĩ thất bại trong đầu tư đến từ thiếu kiến thức. Mình lại cho rằng phần lớn thất bại đến từ việc không hiểu bản thân: không biết mình chịu được drawdown bao nhiêu, không biết mình thực sự muốn điều gì, không biết đâu là cái giá mình sẵn sàng trả.

 

Khi identity không rõ, con người rất dễ bị thị trường “lái” bằng cảm xúc của đám đông. Ngược lại, khi hiểu mình là ai, bạn sẽ dễ xây dựng một process phù hợp với chính mình hơn: mục tiêu lợi nhuận bao nhiêu là đủ, mức risk nào khiến mình vẫn ngủ ngon, lúc nào cần phòng thủ, lúc nào nên kiên nhẫn.

 

Và quan trọng nhất: bạn sẽ sống theo thứ mình muốn, chứ không phải theo tốc độ kiếm tiền của người khác.

 

Đầu tư cuối cùng không chỉ là câu chuyện tiền bạc. Nó là câu chuyện về identity. Bạn không thể xây một process bền vững trên một identity mơ hồ.

 

Vì vậy, trước khi hỏi:
“Làm sao để kiếm được nhiều tiền?”
Có lẽ nên dành thời gian trả lời câu hỏi khó hơn:
“Mình muốn trở thành ai?”

Bạn nào thích đọc thêm về góc nhìn này có thể tìm quyển “Atomic Habits” của James Clear. Đây là một cuốn sách rất hay về mối liên hệ giữa identity, thói quen và kết quả dài hạn.