Roger mới đọc một cuốn sách khá hay có tên là Superforecasting (tiếng Việt là Siêu dự báo: Những phương pháp dự đoán trên tầm chuyên gia), đây là cuốn sách giúp bạn cải thiện khả năng tư duy và dự báo của bản thân. Tác giả Philip Tetlock phân biệt 2 kiểu tính cách thường gặp của một người khi thực hiện công việc dự báo – nhím và cáo (hedgehog vs. fox). 
 


Những người theo phong cách nhím (hedgehog) có xu hướng đưa ra dự báo dựa trên một quan điểm lớn đã ‘cắm rễ’ trong suy nghĩ của họ, mà ít khi phân tích các yếu tố khác một cách thực sự khách quan. Họ tuyệt đối tin vào quan điểm này. 

Trái lại, phong cách cáo (fox) linh hoạt và cẩn trọng hơn khi đưa ra quan điểm, họ không một mực tin vào quan điểm đã hình thành trước đó mà luôn tìm những yếu tố liên quan khác, hoặc những quan điểm trái chiều. Họ không bao giờ khẳng định tuyệt đối vào một dự báo nào đó. 

 

Vì sao lại lấy hình tượng 2 con vật này? Vì theo tập tính trong tự nhiên thì loại nhím khi gặp nguy hiểm sẽ luôn cuộn tròn người lại và xù lông lên. Chiêu này rất lợi hại và hiệu quả trong hầu hết trường hợp, và nó gần như không bao giờ thay đổi tư thế này. Các chuyên gia mang đặc tính nhím sẽ có phong cách ‘bám rễ’ và khó thay đổi quan điểm. Loài cáo thì không có lớp gai nhọn, cũng không quá khỏe. Để tồn tại và săn mồi, nó phải dùng đủ mọi chiêu trò. Nó biết rình rập, giả chết, đi đường vòng, thay đổi chiến thuật tùy theo con mồi là thỏ hay gà.

Ví dụ dễ thấy nhất ở Việt Nam đối với thị trường BĐS. Chung cư Hà Nội đã tăng liên tục và rất mạnh từ 2022 đến nay. Vào đầu chu kỳ tăng giá thì quan điểm ‘bám rễ’ trong nhiều nhà đầu tư rằng nguyên nhân tăng là do thị trường bị nén quá lâu, nguồn cung hạn chế trong khi nhu cầu thực thì cao, di dân từ các tỉnh vào Hà Nội ngày càng tăng. Điều này có thể đúng trong 2 năm đầu. 

Cho đến cuối 2024 và đặc biệt sang 2025 nguồn cung ở Hà Nội bung ra cực nhiều, nhiều NĐT lo ngại điều này nên đã bán trước với kỳ vọng giá khó tăng được nữa. Tuy nhiên thực tế trong hơn 1 năm qua giá tiếp tục tăng mạnh mẽ, một số khu vực còn tăng nhanh hơn trước. Và yếu tố dẫn dắt chính trong giai đoạn này đến từ nguồn cung tín dụng lớn với lãi suất quá rẻ. Người theo phong cách nhím sẽ một mực tin vào quan điểm trước đó của mình và có thể đã bán hơi sớm, trong khi người theo tư duy cáo lúc này lại linh hoạt quan sát tình hình, ko bám rễ vào một nhận định cũ nên có thể nắm giữ và hưởng thành quả lâu hơn. 

Theo tác giả của cuốn sách, chúng ta nên hình thành thói quen đưa ra dự báo như ‘cáo’ và hành động như  ‘nhím’, tức là linh hoạt trong tư duy dự báo nhưng khi đã hình thành một quan điểm với xác xuất cao (ví dụ trên 70%), hãy hành động thật quyết liệt theo dự báo đó. 

Vậy thì có những cách nào để cải thiện khả năng dự báo? Tác giả Philip Tetlock có đưa ra một số lưu ý sau: 

1. Hãy tập đưa ra các dự báo kèm xác suất cụ thể. Thay vì nói nhiều khả năng xảy ra hãy nói dự báo đó có 70% xác suất sẽ xảy ra, vì ‘nhiều’ thì mỗi người sẽ có cách hiểu khác nhau. Sau đó hãy tập ghi chép lại dự báo của mình. Giả sử sếp của bạn là portfolio manager, bạn báo cáo với sếp là 80% khả năng năm 2026 HPG có thể đạt tăng trưởng lợi nhuận 30%, khi đó sếp bạn sẽ có cơ sở và kế hoạch rõ ràng hơn để giao dịch thay vì chỉ nói nhiều khả năng lợi nhuận năm sau tăng 30% (vì biết đâu ‘ nhiều khả năng’ của bạn là 80% nhưng sếp khéo chỉ nghĩ là 55% thì sao). 

2. Chia nhỏ vấn đề. Cái này thì chúng ta có thể rèn luyện hàng ngày, ví dụ xem quán café có hoạt động tốt hơn thì thử ước tính xem: quán hoạt động bao nhiêu tiếng/ngày, trung bình số lượng khách/giờ khoảng bao nhiêu, giá trị đồ uống trung bình/khách là bao nhiêu. Thế là ra doanh thu, sau đó ước tính thử chi phí đồ uống, nhân viên, thuê mặt bằng, … để ra lợi nhuận/tháng, rồi đoán thử xem với mức lợi nhuận đó thì có hiệu quả ko, chủ kinh doanh cho vui thôi ko vì lợi nhuận hay đấy là một mô hình tốt có thể nuôi sống cả gia đình. 

3. Bắt đầu từ các góc nhìn bên ngoài, rồi điều chỉnh cho chủ thể hiện hữu. Ví dụ: một dự án chung cư chủ đầu tư cam kết với khách 12 tháng bàn giao chẳng hạn. Thì suy nghĩ ban đầu hãy thử tìm hiểu các dự án khác từng thực hiện trong quá khứ xem mất bao lâu, các dự án mà nhiều hầm hơn, cao tầng hơn, kết cấu thi công khó hơn thì sẽ mất lâu hơn, rồi đối chiếu lại dự án kia, xem các tiêu chuẩn dự án thế nào, khả năng thực thi của chủ đầu tư ra sao, để xem cam kết 12 tháng có hợp lý không hay lại là ‘bánh vẽ’.

4. Liên tục update, điều chỉnh dự báo. Như đã nói ở trên, xã hội, môi trường kinh doanh thay đổi rất nhanh, vì vậy một dự báo hôm nay có thể năm tới không còn chính xác nữa, kể cả các chủ doanh nghiệp cũng phải liên tục update tình hình thị trường để điều chỉnh cách thức kinh doanh của mình.

5. Một team với đa dạng góc nhìn sẽ tốt hơn một cá nhân đơn lẻ. Như các thành viên trong X-team cũng gắn bó với nhau dựa trên thế mạnh của từng người, nhưng chung mục tiêu để tăng kết quả dự báo và kết quả đầu tư. Tuy nhiên cũng sẽ có một số cạm bẫy trong làm việc nhóm mà bạn phải tránh, ví dụ các thành viên quá hiền hòa, luôn đồng thuận khi một ai đó đưa ra ý kiến, ngại/ko dám phản bác hay đóng góp. Làm việc nhóm rất quan trọng nhưng cần có văn hóa để nó phát huy hiệu quả. 

6. Cuối cùng là liên tục cải thiện, học từ những sai lầm. Tác giả cho rằng khả năng dự báo tốt không quá liên quan đến chỉ số IQ, một người có chỉ số IQ bình thường nhưng chịu khó thực hành và cải thiện có thể dự báo tốt hơn một người có IQ cao nhưng luôn bảo thủ. X-team cũng có nhiều dự báo không đúng, nhưng quan trọng là mình biết đặt ưu tiên, mức độ quan trọng cho từng dự báo, cũng như liên tục hoàn thiện hệ thống.